حقوق والدين بر فرزندان تا چه حد است؟


سؤال :

حقوق والدين بر فرزندان تا چه حد است ؟ در شرايطي كه پدر خانواده دچار اعتياد باشد و رفتار وي تهديدي عليه حقوق مادي و جاني فرزندان محسوب گردد، آيا طرد وي و شكايت عليه او جايز است ؟ رفتار اخلاقي با او بايد چگونه باشد ؟


جواب :

پرسشگر گرامی، قبل از هر چیز توجه شما را به این مطلب جلب می کنیم که : 1) اسلام از نظر حقوقى حساب ويژه‏اى براى پدر و مادر باز كرده، همان گونه كه در جنبه‏هاى عاطفى نيز حساب جداگانه‏اى براى آنها در نظر گرفته است، لذا در روايات آمده كه اگر پدر و مادرى از فرزندانشان راضى باشند موجب خير و بركت و سعادت فرزند مى‏شود، اگر در حق فرزندان خود دعا كنند خداوند به اين دعا توجه خاصى مى‏نمايد و اگر والدين از فرزندان ناراضى باشند و خداى ناكرده به آنها نفرين كنند ممكن است، خداوند بر چنين فرزندانى كه موجب ناراحتى والدين مي شوند قهر و غضب نمايد؛ حتى از نظر حقوقى در بخش قصاص و ديات آمده كه اگر پدرى خداى ناكرده فرزند خود را به قتل برساند قصاص نمى‏شود مگر در يك شرايط استثنايى با تشخيص حاكم شرع؛ همچنين از نظر شرعى پدر و مادر مى‏توانند به اندازه نيازشان از اموال فرزند خود بردارند و مسائلى از اين قبيل در فقه اسلامى زياد وجود دارد يا در روايات آمده «نيكى كردن به والدين بزرگترين فريضه است» و يا اينكه مى‏ فرمايد «بهشت زير پاى مادران است» اين همه آيه و روايت كه در اين زمينه وارد شده حاكى از اهميتى است كه خداوند براى والدين قائل شده است و اينها بدون حكمت نيست، چه اينكه اينها در مقابل زحماتى كه والدين براى فرزندان متحمل مى‏شوند ناچيز است. آنها از لحظه انعقاد نطفه تا هنگام تولد و همچنين بعد از تولد، دوران شيرخوارگى و بعد از كودكى مشكلات بسيار زيادى را متحمل شده‏اند، بنابراين خداوند نيز در مقابل زحمات آنها حقوق ويژه‏اي را براى آنها قائل شده است. از اين رو بايد در هر شرايطى احترام آنها را نگه داشت هر چند در بعضى اوقات دربرخورد با فرزندان خود دچار اشتباه شوند. 2) اهميت احترام به پدر و مادر و نيکي کردن به آنها در سطحي است که قرآن کريم در 9 مورد از آن سخن آورده است. در سه جا، احسان به پدر و مادر را در کنار توحيد و يکتاپرستي ذکر مي کند : «و اعبدوا الله ولاتشرکوا به شيئا و بالوالدين احسانا؛ و خدا را بپرستيد، و هيچ چيز را همتاي او قرار ندهيد و به پدر و مادر نيکي کنيد» (نساء، آيه 36 - بقره، آيه 83 - انعام، آيه 151). و نيز در سه جاي ديگر، احسان به پدر و مادر را به عنوان وصيت الهي مطرح مي کند: «و وصينا الانسان بوالديه حسنا؛ ما به انسان توصيه کرديم که به پدر و مادرش نيکي کند» (عنکبوت، آيه 8 - لقمان، آيه 14 - احقاف، آيه 115). همچنين در سه مورد، تکريم و نيکي به پدر و مادر را از زبان پيامبران الهي(ع) نقل مي کند : «ربنا اغفرلي و لوالدي و للمؤمنين يوم يقوم الحساب؛ پروردگارا! من و پدر و مادرم و همه مؤمنين را در آن روزي که حساب برپا مي شود بيامرز» (ابراهيم، آيه 41 - مريم، آيه 32 - نوح، آيه 28). 3) اگر پدر و مادر در حق فرزند کوتاهي کنند و چه بسا ظلمي انجام دهند، اين سبب نمي شود که فرزند هم درباره آنان به وظيفه اش عمل نکند. از اين رو امام باقر(ع) فرمود : «خداوند در چند چيز رخصت و ترک را روا ندانسته است از جمله نيکي به پدر و مادر چه خوب باشند آن دو و چه بد» (اصول کافي، ج 2، ص 129، ح 15). به هر حال، نيکي و احسان به پدر و مادر و خشنودي آنان را فراهم کردن حتي اگر کافر باشند لازم است و سعادت دنيا و آخرت را به همراه مي آورد چنان که امام صادق(ع) به جوان نو مسلمان، در حق مادر مسيحي اش توصيه فرمود همان، ص 128، ح 11). نيکي و احسان به والدين، پس از مرگشان نيز راه گشاي سعادت فرزند مي گردد؛ رسول خدا(ص) فرمود : «آقاي خوبان در روز قيامت، کسي است که به پدر و مادرش پس از مرگشان نيکي کند» (بحار، ج 71، ص 84، ح 94، تحف العقول، ص 46). خلاصه کلام آن که دليل اين همه احترام و نيکي در حق پدر و مادر در يک چيز است و آن بزرگترين نعمت خداوند يعني حق حيات است که اگر پدر و مادر نبودند، فرزنداني هم به وجود نمي آمدند؛ از اين رو هر چه درباره پدر و مادر احترام و احسان شود به جا خواهد بود. در زير به بعضي از وظايف و مسؤوليت هاي فرزندان در قبال والدین اشاره می شود(برگرفته از سوره اسراء آيه 23 و 24) : 1. اطاعت و فرمانبرداري از پدر و مادر. 2. نيكي و احسان و خدمت به پدر و مادر. 3. اف و سخن رنجش آور به پدر و مادر نگفتن . 4. بر سر والدين داد و فرياد نكردن (بلكه با آنها با سخن نيكو صحبت نمايد). 5. بال تواضع و فروتني را براي والدين، فرود آوردن. 6. حتي المقدور نيازهاي والدين را برآوردن. 7. احترام والدين را نگه داشتن كه در زير به مواردي از آن اشاره مي شود : - جلوی والدين، پاهايش را دراز نكند. - در مناسبت هاي مختلف مثل روز مادر يا روز پدر، هديه به آنها بدهد. - از شوخي هاي نابجا و زدن حرف هاي زشت پيش آنها اجتناب كند. - در حق آنها و براي سلامتي آنها دعا كند. - در كارهاي خانه به آنها كمك كند. اميد است با عمل كردن به اين وظايف و دستورات كه برگرفته از كلام خداوند است احترام متقابلي بين اعضاي خانواده برقرار شود. آنچه در اين زمينه اصل است، احسان به پدر و مادر و دورى از اذيت و آزار به آنان است؛ البته اين به معناى تسليم شدن در برابر سليقه‏هاى آنان نيست، ولى بايستى با تيزهوشى و درايت، شخصيت و مقام آنها را حفظ نمود واحترامشان را نگه‏داشت. در مورد اعتیاد پدرتان و نیز کوتاهی احتمالی شما در احترام گذاشتن به او، توجه به این مطلب مهم است که : يک اصل کلي در مورد انسانها وجود دارد و آن اينکه انسان موجودي تغيير پذير است، يعني همانطور که تأثير روي ديگران مي گذارد، از رفتار ديگران متأثر نيز مي شود و رفتار او تغيير مي کند و قطعا شما با رفتار پسنديده خود مي توانيد پدر را تحت تأثير قرار دهيد. در این باره راهکارهای زیر را توصیه می کنیم : 1. چون رفتار و روحيه پدرتان با گذر عمر به صورت يک صفت ثابت شخصيتي در آمده است سخت تغيير مي پذيرد و متحول ساختن چنين افرادي دشوار مي نمايد اما امري شدني است، لذا نيازمند صبر و حوصله و همين طور تدبير و هوشياري و ظرافت هاي رفتاري خاص از طرف همسر و فرزندان است. لذا هرگز سعي در ايجاد تغيير ناگهاني نکنید و برخوردهاي تند نداشته باشيد که اين شکل رفتار نه تنها وي را به سوي مخالفت مي کشاند بلکه ناسازگاري را به صورت لجاجت آميز در ايشان تشديد مي نمايد؛ البته اين نکات را تمام اعضاء خانواده به ويژه فرزندان بايد رعايت نمايند. 2. احترام گذاردن به والدين چه پدر و چه مادر يک ضرورت تغيير ناپذير است و هيچ پديده اي نمي تواند مجوز بي حرمتي نسبت به والدين شود. با احترام گذاشتن، آنها نرم خوي تر مي شوند. 3. از ايجاد تغيير و اصلاح در رفتار پدرتان مأيوس نشويد. 4. هر جا و در هر موقعيتي که نيازمند کمک شما هستند سريعا و با کمال احترام به خصوص در حضور ديگران به کمک آنها بشتابيد. 5. بهترين وسيله براي سالم سازي زمينه تأثير بر روي رفتار پدرتان، محبت نمودن به او، تحويل گرفتن و احترام گذاشتن به اوست، آن هم احترام بدون قيد و شرط و به عنوان پدر و بزرگ خانواده. 6. برخورد شما با وي بايد ارزاني كننده محبت، در بردارنده عشق و گوش بفرمان بودن و خدمت كردن و دل دادن و حريم قائل شدن باشد و از هر برخورد مستقيمي كه نتيجه اي غير از اين داشته باشد اجتناب كنيد و هرگز مرتكب رفتاري كه پيامي غير از موارد بالا را دارد، نشويد. 7. تمام اعضاي خانواده بخصوص فرزندان بايد چنين برخوردي با پدرتان داشته باشند و از صف آرائي و برانگيختن احساسات خصمانه عليه يكديگر سخت پرهيز نمايند و نبايد به شكلي رفتار كنند كه پدر احساس كند همگي بر عليه او متحد شده اند بلكه بايد واقعا نسبت به يكديگر احساس صميميت، رفاقت و حب‏ورزي داشته باشيد و از جانبداري از مادرتان در برابر پدرتان نيز جدا خودداري كنيد و در يك كلام آنها را در عشق ورزي یا حرفهاي تلخ به خودشان واگذاريد. 8. با افزایش صمیمیت و دوستی در خانواده، شما خواهید توانست در فرصت های مناسب از پدرتان بخواهید به تدریج اعتیاد خود را کنار بگذارد و مادرتان و نیز شما را با این کار بیش از این آزار ندهد. برای این کار همچنین می توانید از بزرگ ترهای فامیل و کسانی که او برای آنان و سخنشان ارزش قائل است بهره بگیرید. با توجه به نکاتی که بیان شد، ما طرد و شکایت از پدرتان را به هیچ وجه صحیح نمی دانیم. شما می توانید با نیکی کردن به ایشان، حفظ حرمت ایشان (علی رغم معتاد بودنشان)بسیاری از مشکلات موجود در خانه را رفع کنید. موفق باشید. باز هم با ما سخن بگویید. نویسنده : مجتبی حیدری

عکس مشاور
مشاور: پرسمان نهاد رهبری

email info@ezdevaj.org

کلید واژه ها:


#حقوق والدین