مکیدن انگشت شست


سؤال :

پسر 7 ساله اي دارم كه از سن دو سالگي تا الان، مخصوصا موقع خواب، انگشت شست خود را مي مكد. هر ترفندي هم كه استفاده كردم مانند لاك تلخ، دستكش و ... فايده اي نداشته. چه توصيه اي مي كنيد؟


جواب :

با سلام و عرض ارادت خدمت شما پرسشگر گرامي از اينكه با ما سخن مي گوئيد خرسنديم و اميدواريم كه ارتباط شما با ما تداوم داشته باشد. «مكيدن شست» يا انگشت، يكى از عادات رايج در دوران كودكى است. اين رفتار در كودكان يك رفلكس طبيعي است كه از زماني كه در رحم مادر بوده اند، شروع شده است. بسياري از كودكان با اين عادت به دنيا مي آيند. به طوري كه در همان اوان نوزادي، شستِ آن ها راه خود را به سوي دهانشان پيدا مي كند و همانجا مي ماند. اين رفتارِ شيرخوار به معناي احساس اضطراب و عدم امنيت از سوي نوزاد نيست، بلكه ارضا كننده نيزا شيرخوار به مكيدن است (چگونه با كودكم رفتار كنم،366). اين رفتار به تدريج به صورت عادت به مكيدن از 3-4 ماهگي شكل مي گيرد. كودك در سنين شيرخوارگي اغلب بعد از غذا خوردن، انگشت خود را مي مكد و اين يك رفتار عادتي است چرا كه نوزاد همواره در جست و جوي سينه مادر است و به همين منظور رفلكس مكيدن را طي مي‌كند. برخي ديگر از كودكان به محض اينكه پستانك را از دهانشان بيرون بياورند اين كار را مي كنند. اگر كودك نتواند در دوره ي شير خوارگي غريزه ي مكيدن را از طريق مكيدن شير و از پستان مادر و يا پستانك ارضاء كند، به شيوه هايي مانند مكيدن شست و غيره جبران مي كند. پژوهش ها نشان مى دهند حدود 75 درصد كودكان خردسال (تا يك سالگى) مُشت يا انگشتان خود را در دهان مى گذارند و مى مكند. انجام اين كار براى اين گروه سنى از كودكان آرامش بخش، سرگرم كننده و لذت بخش است. به طور معمول، كودكان زمانى مبادرت به مكيدن انگشت خود مى كنند كه يا خسته اند، يا ناراحت اند و يا حوصله شان سر رفته است اين عادت يك احساس عميق امنيت به كودك مي بخشد كه او به آن احتياج دارد. اكثر كودكان داوطلبانه تا پيش از 5 سالگي عادت مكيدن شست و ساير انگشتان را ترك مي‌كنند. اما تعدادي نيز به آن ادامه مي‌دهند. اگر مكيدن شست در سنين بالا مخصوصاً بعد از 6 سالگى مشاهده شود و يا اينكه در سنين قبل از آن آنقدر شديد بود كه فعاليت هاي عادي كودك را تحت تاثير منفي قرار داد و مزاحم ساير فعاليت هاي كودك باشد، نياز به درمان و رسيدگى دارد. علاوه بر اين انگشت مكيدن ممكن است بروز مشكلات دنداني و التهاب لثه شود كه بايد به صورت جدي براي درمان اين عادت اقدام شود. ساير مشكلات بچه هايي كه دائما شست خود را مي مكند، عبارت است از تحت الشعاع قرار گرفتن جايگاه اجتماعي آنان در بين همسالان چون بچه هاي ديگر آنان را بچه هاي كم هوش، غمگين، غير جذاب، غير دوست داشتني و دوستاني غير دلنشين مي بينند. وانگهي برخي از والدين، انگشت مكيدن را خيلي آزار دهنده و خجالت آور مي دانند و با توجه منفي خود از آن يك مشكل مي سازند. بنابراين مشكلالت مربوط به شست مكيدن، به شدت و مزمن بودن عادت و تاثيرات آن بر والدين، مقبوليت اجتماعي كودك و ساختار دهاني و انگشتان كودك بستگي دارد (سنجش و درمان مشكلات دوران كودكي، 237). علت مكيدن شست انگشت مكيدن با توجه به سن كودك و شرايط جسماني و رواني كودك و خانواده داراي علل و عوامل متفاوتي است، همان طور كه پيش تر بيان شد انگشت مكيدن در دوران شيرخوارگي يك عمل طبيعي است زيرا مكيدن يك نياز براي كودك است و همه مشاوران و روان‌شناسان اعتقاد بر اين دارند كه نياز مكيدن طفل در اين دوره بايد ارضاء شود و اگر اين نياز به شكل درست منطقي ارضاء نشود كودك به شكل مرض‌گونه اين نياز خود را از طرق ديگر به دست مي‌آورد. در عمل به نظر مي رسد شست مكيدن اوليه تا حدودي مفيد است چون گريه را كم مي كند، دندان دراوردن را آسان تر مي كند، به كودك كمك مي كند بخوابد و به طور كلي كودك را آرام مي كند(همان، 236) مكيدن انگشت در نوزاداني كه از شير مادر تغذيه مي‌كنند كمتر است، در نتيجه زندگي در دنياي صنعتي امروز كه در آن نوزادان كمتر از شير مادر بهره مي‌برند، يكي از دلايل مهم مكيدن انگشت است.به طور عمده از علت‌هاي مكيدن انگشت مي‌توان به موارد زير اشاره نمود: 1- گاهي اين رفتار كودك واكنشي نسبت به اضطراب دروني است كه در او وجود دارد. انگشت مكيدن طبيعى ترين پاسخ كودك هنگام رويارويى با فشار روانى، اضطراب و مشكلات هيجانى - امنيتى مي باشد و اين رفتار در پسران به علت اختلالات خلقي بيشتر نسبت به دختران شايع‌تر است. 2- اعتراض به عدم پاسخ دهي والدين به نيازهاي عاطفي كودك:تحقيقات نشان داده مكيدن انگشت در بين كودكاني كه ماه‌هاي اوليه زندگي خود را در آغوش مادرشان طي كرده و تماس فيزيكي با او داشته‌اند، بسيار بسيار كم ديده مي‌شود.تحقيقات نشان داده والديني كه ارتباط عاطفي قوي‏تري با كودك خود دارند با مشكلات رفتاري كمتري در فرزندشان مواجه مي شوند. به ويژه ارتباط عاطفي كودك با مادر روندي بسيار خاص و مهم است كه بلا فاصله بعد از تولد نوزاد با نزديكي بدن مادر، شنيدن صداي او، نگريستن به چشمهايش وطعم نخستين شير سبب احساس آرامش و امنيت در كودك مي شود. 3-- گاهي مكيدن انگشت باز مانده دوران كودكي است، روانشناسان تحليلي معتقدند كه هر شخصي در دوران كودكي سه فاز عمده ي رشدي را پشت سر مي گذارد، حال اگر كودكي نتواند از اين فازها به سلامت عبور كند در بزرگسالي به اختلالات خاص آن فاز دچار مي شود. مكيدن انگشت مربوط به فاز دهاني است و عدم عبور به سلامت از اين فاز موجب بروز اختلالات خاصي مي شود كه عادت به مكيدن انگشت مخصوصا در خواب از اين باب است. بخش هشيار سيستم رواني هنگام خواب تقريبا از كار باز مي ماند و بخش ناهشيار فعال مي شود و استرس ها و اضطرابهاي باز مانده از دوران كودكي بالا مي آيد و رفتارهايي كه فرد در آن دوران براي رهايي از استرس انجام مي داد باز سازي مي شود. 4- در نظريه يادگيري كودك اين رفتار را به صورت عادت‌هايي كه والدين به كودكان انتقال داد‌ه‌اند يا كودك از رفتار ساير كودكان الگوگيري مي‌كند، آن را يك عادت آموخته شده مي‌داند كه لزوما بيانگر يك مشكل رواني نيست، اما معتقد است ادامه يافتن آن در برخي كودكان بعد از سن شش سالگي مي‌تواند نشانه يك مشكل رواني باشد. 5- وجود مشكل جسمي: بعضي از كودكان به خاطر مشكلات جسماني از جمله مسائل و مشكلات لثه دندان و حفره دهان به اين عمل مباشرت مي‌كنند.در سن ۴ تا ۶ ماهگي كودكان دندان در‌مي‌آوردند و به علت تحريك، سوزش لثه اين رفتار يعني انگشت مكيدن را براي تسكين درد لثه و دندان انجام مي‌دهند. 6- گاه زماني كه كودك را در 2 سالگي از شير مي‌گيرند كودكان به خاطر مكيدن پستان مادر شروع به مكيدن انگشتان خود مي‌كنند و زماني كه كودك را از شير‌خشك مي‌گيرند به علت عادت به مكيدن شيشه كودك شروع به مكيدن انگشتان مي‌كند. 7- گاهي نوعي عادت است: گاهي كودك تصادفي انگشت خود را در دهان كرده است و چون با واكنش مثيت يا منفي اطرافيان همراه بوده به نوعي اين رفتار در كودك تقويت شده و باعث تشديد آن در كودك مي‌شود. در اين نوع كودك گرسنه نيست و خانواده دچار آسيب نيست و كودك مشكل جدي ندارد كه در اينجا علت عادتي بر آن منظور است. 8- همچنين مطالعات نشان مى دهند كه در حدود 15 درصد كودكانى كه از 5 سالگى به بعد انگشت خود را مى مكند، دچار مشكلات عاطفى - هيجانى ناشى از ورود به دوره پيش دبستانى و مدرسه هستند. بيشتر اين كودكان شديداً به پدر و مادر و اطرافيان شان وابسته و متكى هستند. عوارض ناشى از مكيدن شست مكيدن انگشت بعد از 6 سالگى مى تواند مشكلات جدى در زمينه دندان ها، لثه و آرواره به وجود آورد. مك زدن هاى با فشار كودك به شست يا انگشتش در طول روز و شب، موجب جلو آمدگى دندان ها و ناهنجارى هاى استخوان فك او مى شود. دندان هاى رديف بالا به سمت بيرون كشيده مى شوند و دندان هاى رديف پائين نيز به سمت داخل دهان كج مى شوند. اما سؤال بسيارى از والدين اين است كه چگونه مكيدن يك انگشت كوچك مى تواند موجب ناهنجارى شديد آرواره شود؟ علت آن است كه استخوان بندى كودك تا قبل از 8 سالگى بسيار نرم و شكل پذير است. متأسفانه زمانى كه كودك به مدت طولانى انگشتش را مى مكد، در شكل ظاهرى آرواره خود تغيير به وجود مى آورد. اگر كودكى نتواند عادت شست مكيدن خود را تا قبل از آن كه دندان هاى دائمي رديف جلويى او در نيامده ترك كند، ممكن است در مدت چند ماه فك و آرواره او آسيب جدى ببيند. علاوه بر آن، مكيدن شست يا انگشت مى تواند موجب نارسايى هاى كلامى (تلفظ اشتباه حرف هاى «ف» و «و»)، اختلال در جويدن، نوك زبانى صحبت كردن، اختلالات گفتارى (مثل لكنت زبان، مِن مِن كردن و...)، خرخر كردن و باز ماندن دهان كودك شود. از آن جايى كه بعد از چند سال مكيدن انگشت ، حالت آرواره و صورت كودك دچار به هم ريختگى مى شود، بر خودپنداره او نيز تأثيرى منفى خواهد داشت. شيوه هاى درمان روان شناسان معتقدند براى درمان اين رفتار در كودكان زير 6-5 سال نبايد عجله كرد، زيرا بسيارى از اين گونه عادت ها به تدريج و با افزايش سن كودك كاهش مى يابند و به كلى از بين مى روند. اگر كودك به مكيدن شست خود عادت كرده باشد و والدين در زماني كه هنوز زود است يعني قبل از سه سالگي او را از مكيدن انگشت منع كنند و از ان جلوگيري كنند، عادت كودك شديدتر مي‌شود و ترك كردن آن مشكل‌تر مي‌شود ولي اگر والدين اجازه دهند كه مكيدن شست سير طبيعي خود را ادامه دهد كودك معمولا در سن چهار يا پنج سالكي آن را ترك خواهد كرد. بهتر است با كودكان زير 6-5 سال درباره اين موضوع به صورت مستقيم با اوصحبت نكنيد و اين رفتار كودك خود را ناديده بگيريد و هيچ اقدامي در اين مورد انجام ندهيد. اما چنانچه كودك 7 ساله اى نتواند اين عادت خود را ترك كند، والدين و اطرافيان او بايد درصدد درمان او برآيند، زيرا ترك چنين عاداتى در سال هاى بعد (نوجوانى) بسيار دشوارتر مى شود. در صورتى اين عادت را در زمره اختلال بررسى مى كنند كه تا سنين 16-12 ادامه داشته باشد. زمانى كه كودك سعى مى كند رفتار مكيدن انگشت خود را تغيير دهد، والدين و اطرافيان او بايد از اين تصميم او استقبال كنند و با حمايت ها و تشويق هاى خود، او را كمك و يارى نمايند. حمايت روانى براى كودك امنيت پديد مى آورد و باعث مى شود كه كودك در ناملايمات و سختى ها از خود مقاومت بيشترى نشان دهد. توجه داشته باشيد كه كودك شما به اين رفتار عادت كرده است پس بايد براي تغيير رفتار او به صورت تدريجي عمل كنيد و در اين مورد به هيچ عنوان با عجله عمل نكنيد. بايد مراحل زير را به صورت تدريجي و آرام انجام دهيد و انتظار نداشته باشيد كه يك شبه رفتار او تغيير كند. راهكارها 1. بهترين زمان براى ترك عادات و مشكلات رفتارى كودكان (و از جمله مكيدن انگشت) هنگامى است كه خانواده (والدين كودك و اعضاى خانواده) تغيير و تحولى در پيش رو نداشته باشند و در آرامش خاطر به سر برند. مثلاً قصد تغيير منزل، تغيير مهد (يا مدرسه)، تولد نوزاد جديد، مسافرت، متاركه، فوت اقوام و... را نداشته باشند. 2. موقعيت‌هايي كه كودك دست به چنين رفتارهايي مي زند را شناسايي كنيد و سعي كنيد از اين به بعد در چنين موقعيت‌هايي قرار نگيرد. 3. به هيچ عنوان در اين مورد به صورت مستقيم سخن نگوئيد؛ اين كار موجب حساسيت او مي‌شود و همين كار ممكن است باعث تكرار اين رفتار در او شود. 4.زماني كه مي خواهيد چيزي را از كودك منع كنيد بايد چيزي را به عنوان جايگزين آن به كودك معرفي كنيد. اگر تصميم گرفته ايد كودكتان را از اين عادتش جدا كنيد، قبل از اين كار بايد حتماً جايگزين مناسبي را براي او معين كنيد. بهترين جايگزين اين است كه زمينه روابط او را با همسالانش را فراهم كنيد. 5.در طول روز آنقدر او را مشغول كنيد تا خسته و نالان به رختخواب خود پناه آورد و فرصتي براي انجام اين عادت نداشته باشد. تا زماني كه او كاملاً خسته نشده او را به رختخواب نبريد. 6.اين رفتار كودك به هيچ عنوان نبايد به صورت مستقيم يا غير مستقيم تقويت شود، بنابراين: *در مورد مكيدن انگشت كودك نظر ندهيد. از هرگونه اظهار نظري، چه با ديد مثبت و چه با ديد منفي اجتناب كنيد. از صحبت كردن يا تلاقي نگاه با كودكي كه در حال مكيدن انگشت است، خودداري كنيد. *وقتي كودك در حال مكيدن انگشت خود است، او ر ادر آغوش نگيريد و حتي به او نزديك نشويد؛ وقتي مكيدن را متوقف كرد، او را در آغوش بگيريد و اظهار علاقه كنيد. در اين زمان واكنش مثبت مي تواند مفيد باشد:«وقتي شستت توي دهنت نيست قيافه ات خيلي بهتره، من خيلي بيشتر دوست دارم» يا«چه قدر خانم شده اي، حتما به خاطر اينه كه انگشتت توي دهنت نيست» از سوي ديگر اگر به بردن چنين جملاتي موجب تشديد مكيدن شد، به ناديده گرفتن كامل بپردازيدو حتي وقتي اين عمل را قطع كرد، ارتباط گرمي با او ايجاد كنيد(چگونه با كودكم رفتار كنم،368) 7.كودك را به عادتش آگاه كنيد. زماني كه شست خود را مي مكد، آئينه اي را جلو چشمان او را قرار دهيد تا خود را در آيينه ببيند. در يان هنگام هيچ سخني نگوئيد تا خود كودك به نتيجه برسد(همان) 8. براي اينكه در تربيت فرزند خود موفق باشيد لازم است ويژگي هاي رواني كودك را به طور كامل شناسايي كنيد. مطالعه كتاب هايي كه در زمينه روان شناسي رشد نگاشته شده است در اين مورد بسيار مفيد است. 9.هيچ گاه براي پيشبرد خواسته هاي خود از تنبيه استفاده نكنيد، زيرا ممكن است موجب تقويت و تشديد عادت در او شود. 10از آنجا كه كودكتان به اين رفتار عادت كرده است، براي ترك اين عادت بايد به صورت تدريجي عمل كنيد. به عنوان مثال اگر او عادت داشته كه در طول روز سه بار دست به اين كار بزند، در هفته اول اين سه بار را به دو بار تقليل دهيد و همين طور ادامه دهيد تا ميزان عادت آنان به صفر برسد. 11.اتاقي كه كودك در آن مي خوابد را با وسائلي كه او دوست دارد تزئين كنيد و سعي كنيد اتاق خواب، به كودك آرامش تلقين كند. 12.يكي از علت‌هاي مكيدن شست، بالا بودن سطح اضطراب كودك است. هنگام خواب با لحن دلنشين براي او لالايي بخوانيد و از اين طريق احساسات مثبت خود را به او منتقل كنيد. اين رفتار موجب مي شود سطح اضطراب كودك پايين بيايد. 13.زماني كه او دست به چنين رفتاري مي‌زند خيلي زيركانه سعي كنيد توجه او را از اين كار به سمت ديگري معطوف كنيد. 14.سعى كنيد عواملى را كه موجب آزار روحى كودك مى شود، از بين ببريد. 15.هيچ گاه سعى نكنيد براى ترك عادت كودك بر او فشار آوريد، زيرا ممكن است موجب تقويت و تشديد عادت در او شود. 16.به كودك كمك كنيد تا روش هاى مقابله با تنش ها و فشارهاى روانى را ياد بگيرد، مثلاً با شما صحبت كند، به ورزش بپردازد، با دوستش صحبت كند و... . 17.سعى كنيد در طول روز دست هاى كودك را به نوعى مشغول نگه داريد. ( نقاشى بكشد، كاردستى بسازد، مجسمه هاى سفالى درست كند و....) 18.مكيدن انگشت در موقع خواب يك جنبه به‌ويژه مشكل اين عادت است. اگر كودكتان به اين كار تمايل دارد، دستهايش را با دستكش بپوشانيد. 19.روان شناسان كودك بر اين باورند كه زماني كه كودك در رفتارهاي خود دچار مشكل مي شود، بايد ريشه آن را در روابط والدين با كودك مورد بررسي قرار داد؛ از اين رو مي توان گفت مهم ترين عامل براي مقابله با رفتارهاي اين چنيني كودك، بالا بردن سطح روابط عاطفي والدين با كودك است. مهم ترين كار در بر طرف كردن مشكلات رفتاري كودكان، بر قرار كردن ارتباط عاطفي با كودك مي باشد. ممكن است بگوئيد هر مادري فرزند خود را دوست دارد و به او عشق مي ورزد، بله اين مطلب درست است اما منظور من رعايت كردن نكات ريزي است كه ممكن است از ديد شما مخفي بماند. براي اينكه بهتر به اهميت اين ارتباط پي ببريد مثالي براي شما ذكر مي كنم : تصور كنيد نخي را به يك ماشين اسباب بازي بسته ايد و با اين نخ قصد داريد اين ماشين را جا به جا كنيد. تا زماني كه اتصال نخ به ماشين بر قرار است، شما به راحتي ماشين را جا به جا مي كنيد. ناگهان نخ پاره مي شود؛ هر چه انرژي وارد مي كنيد فايده اي ندارد، چرا كه اتصال شما با ماشين قطع شده است. دقيقاً ايجاد ارتباط عاطفي با كودك، نقش اين نخ را بازي مي كند؛ نقش پلي بين شما و كودكتان را دارد. تا زماني اين پل بين شما و كودك ايجاد نشده است، تلاش هاي تربيتي شما فايده اي ندارد و به هيچ نتيجه اي نمي رسد. پس در اولين گام بايد تلاش كنيد كه اين پل بين شما و كودكتان بر قرار شود. به اين روش : - با كيفيت ترين زماني را كه در آن حوصله ارتباط و بازي با كودك خود را داريد انتخاب كنيد. - با كودك خود گفت و گو كنيد و همراه او بازي مورد علاقه او را انتخاب كنيد. - در طول روز و در طول زماني كه در بند يك انتخاب كرده ايد با كودك خود حداقل يك ساعت بازي كنيد. (شايد اين مطالب به نظر شما ساده بيايد اما در مشكلات كودكان اين تكنيك كارايي زيادي دارد) 20.چنانچه با استفاده روش‌هاي گفته شده رفتار كاهش پيدا كرد او را تشويق كنيد. مي توانيد نمودارى از پيشرفت كودك تهيه كنيد و به وسيله چسباندن عكس هاى عروسكى، ستاره ها و كارت هاى آفرين بر روى آن، روند بهبودى كودك را نشان دهيد. بهتر است اين نمودار بر روى ديوارى در دسترس كودك قرار گيرد و از خود او براى چسباندن برچسب ها كمك بگيريد. سعى كنيد پايان هر هفته پاداش و جايزه اى براى ترك اين عادت به كودك بدهند. جايزه مى تواند رفتن به پارك، تماشاى فيلم مورد علاقه كودك، يا بازى كردن با كودك باشد. در نظر داشته باشيد ترك عادت در صورتى كه كودك با شما همكارى و همراهى نمايد، بسيار آسان تر و راحت تر است. شما مى توانيد از نظرات كودك در اين ضمن استفاده كنيد و به او اجازه دهيد كه برچسب ها، ستاره ها و يا حتى نوع جايزه اش را خودش انتخاب كند.

عکس مشاور
مشاور: پرسمان نهاد رهبری

email info@ezdevaj.org

کلید واژه ها:


#تربیت فرزند